XX i XXI wiek przyniosły ze sobą rozkwit demokracji we wszystkich krajach Europy. Państwa szczycące się tym przydomkiem zobowiązane zostały do opierania się na rządach prawa i prawach człowieka. Wobec tego demokrację tych krajów niejednokrotnie można uznać za wypaczoną. Jednym z powodów takiej degradacji jest istniejąca ciągle dyskryminacja kobiet oraz patologiczne niekiedy naruszanie ich praw.
Prawo międzynarodowe praw człowieka, w tym prawo europejskie, od lat zmaga się z problemem nierównego traktowania kobiet oraz wynikającymi z niego przestępstwami dokonywanymi wobec tzw. płci słabszej – żeńskiej. Próba rozwiązania tych zjawisk, zwana niekiedy „kwestią kobiecą” zajmuje zasadnicze miejsce na forum ochrony praw człowieka. Samo wyodrębnienie owej kwestii wskazuje, że kobiety stanowią pewną drugą kategorię w dostępie do korzystania z praw. Przy prawach przyrodzonych kategoryzacja zaś nie ma racji bytu, stąd jej zniesienie jest jednym z priorytetowych wyzwań dla całej społeczności międzynarodowej.
Unia Europejska także włączyła się do walki wypowiedzianej dyskryminacji i przestępstwom wobec kobiet, a stworzony system wspólnotowy pretenduje do odnalezienia swego miejsca w międzynarodowym systemie ochrony praw człowieka. Początki historii ochrony tych praw kształtowane były w ramach w działalności orzeczniczej Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. W drodze orzeczeń ETS formułował treść zasad ogólnych prawa wspólnotowego, do których zaliczył prawa człowieka. W wypracowanym w ten sposób zbiorze najważniejszych zasad ogólnych prawa wspólnotowego znalazła się zasada równego traktowania i zakazu dyskryminacji ze względu na płeć w zakresie warunków pracy i warunków zatrudnienia (Sabbatini przeciwko Parlamentowi, 1972 r. Defrenne, 1978 r.).
Analizując wspólnotowy dorobek prawny stwierdzić można, iż zasada równości kobiet i mężczyzn była od początku jednym z fundamentów Wspólnot Europejskich. Rada Wspólnot dała temu wyraz uznając - w Uchwale z dnia 21 stycznia 1974 roku w sprawie programu działań społecznych - zapewnienie równości kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia za jeden ze swych priorytetów. W tym duchu opracowała Dyrektywę w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, kształcenia i awansu zawodowego z dnia 9 lutego 1976 r. Zasada równości wyrażona została też na poziomie traktatowym – w art. 2 Traktatu Ustanawiającego Unię Europejską (TWE). Zgodnie z nim, jednym z naczelnych zadań Wspólnoty jest urzeczywistnianie i popieranie równości mężczyzn i kobiet. Szczególny nacisk położono na prawa socjalne i ekonomiczne. W art. 136 TWE odwołano się do podstawowych praw socjalnych zawartych w Europejskiej Karcie Społecznej oraz we Wspólnotowej Karcie Podstawowych Praw Socjalnych Pracowników, a w art. 137 TWE do konieczności zapewnienia równości mężczyzn i kobiet w odniesieniu do ich szans na rynku pracy i traktowania w pracy.
Rozwój prawa, dotyczącego zasady równości płci, następował na poziomie szczegółowym, znajdując wyraz w dyrektywach czy rekomendacjach, ale i na poziomie tworzenia ogólnych zasad podstawowych, na których opierać się ma system Wspólnoty Europejskiej. W dniu 7 grudnia 2000 r. przedstawiciele Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji podpisali bowiem Kartę Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Mandat Konwentu, powołanego do przygotowania projektu tego dokumentu, ograniczał się do skonsolidowania i spisu uznanych dotychczas praw podstawowych. Pośród powtórzonych za innymi dokumentami praw znalazł się zakaz wszelkiej dyskryminacji, w tym – ze względu na płeć. Nadto art. 23 Karty stanowi, iż należy zapewnić równość kobiet i mężczyzn we wszystkich dziedzinach, w tym związanych z zatrudnieniem, pracą i wynagrodzeniem. W tym celu wprowadza on także możliwość zastosowania środków afirmatywnych – utrzymania lub wydawania przepisów przyznających specjalne korzyści dla płci, która nie jest dostatecznie reprezentowana.
Opracowanie KPP UE jest wyrazem wyjścia daleko poza samą integrację ekonomiczną w zakresie Unii Europejskiej i uznania konieczności wspólnotowej kodyfikacji praw człowieka.
Postanowienia antydyskryminacyjne znalazły się w licznych dyrektywach organów Wspólnoty. Są to akty prawa pochodnego Unii Europejskiej, mocą których prawodawcy państw członkowskich zostają zobowiązani do wprowadzenia określonych regulacji prawnych, służących osiągnięciu wskazanego w dyrektywie stanu rzeczy. Innymi słowy, dokumenty te wymagają od krajów członkowskich podjęcia środków koniecznych do osiągnięcia celów w nich zapisanych. Jednym z tych celów było ukształtowanie w każdym państwie takiego systemu prawnego, w którym płeć nie będzie odgrywała roli czynnika decydującego o zakresie posiadanych przez jednostkę uprawnień oraz nałożonych na nią obowiązków.
Największa liczba dyrektyw, skierowanych przeciwko zjawisku dyskryminacji kobiet, dotyczyła problemu zniesienia dyskryminacji na rynku pracy. Początkowo regulacje te znajdowały się w wielu osobnych dyrektywach. Celem zapewnienia pewności prawnej i jasności przy wprowadzaniu w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn, dyrektywy te połączono w jeden dokument, będący odzwierciedleniem głównych przepisów obowiązujących w tych dziedzinach, jak również postępów wynikających z utrwalonego orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Jest nim Dyrektywa nr 2006/54/WE w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy z dnia 5 lipca 2006 r. Odniesiono się w niej do kwestii równego dostępu do zatrudnienia, kształcenia i awansu zawodowego przez kobiety i mężczyzn. Postuluje sie obowiązek zapewnienia przedstawicielom obu płci takich samych warunków pracy. Wskazano na konieczność zmiany sytuacji w zakresie wynagrodzenia kobiet i mężczyzn – cechującej się dużą dyskryminacją na niekorzyść tych pierwszych.
Osobna dyrektywa – w sprawie wprowadzenia środków służących wspieraniu poprawy w miejscu pracy bezpieczeństwa i zdrowia pracownic w ciąży, pracownic, które niedawno rodziły i pracownic karmiących piersią, z dnia 19 października 1992 r. - normuje ponadto kwestie odnośnie ochrony macierzyństwa. Zabrania ona narażania wymienionych kobiet na czynniki, procesy lub warunki pracy, stwarzające ryzyko dla ich zdrowia oraz bezpieczeństwa oraz odnosi się do gwarancji zachowania praw związanych z umową o pracę.
Przy omawianiu regulacji praw kobiet w ramach UE, przypomnieć należy, że państwa członkowskie związane są wcześniej przyjętymi standardami w dziedzinie praw człowieka, wypracowanymi w systemie Organizacji Narodów Zjednoczonych i Rady Europy. Wobec tego konieczne staje się zastosowanie kryterium niesprzeczności konstytucjonalizacji praw człowieka na poziomie UE z zasadami wypracowanymi w powołanych systemach. W kwestii przeciwdziałania dyskryminacji kobiet dążenia Organizacji Narodów Zjednoczonych, Rady Europy oraz Unii Europejskiej są co do zasady zbieżne. Wyrazem tego podzielnego stanowiska było wspólne opracowanie standardów dotyczących równouprawnienia i ochrony kobiet na Światowej Konferencji w Pekinie w 1995 r. Wspólnota Europejska była aktywnie zaangażowana w tworzenie dokumentów końcowych - Deklaracji Pekińskiej oraz Pekińskiej Platformy Działania, a także brała udział w samej Konferencji, na co pozwolił jej status obserwatora przy ONZ. Od czasu Konferencji, sformułowana na niej zasada obligatoryjnego włączania problematyki płci do wszystkich podstawowych dziedzin życia społecznego (gender mainstreaming), została uznana za wiodącą we wspólnotowej strategii działań na rzecz równości płci.
Uznając za priorytet promowanie równości płci, stworzono także szczególne instrumenty i programy mające zapobiegać dyskryminacji kobiet w praktyce. Istotne znaczenie ma tu Europejski Fundusz Społeczny. Odgrywa on szczególną rolę w eliminowaniu tzw. przepaści między płciami (gender gap). Programy EFS są skoncentrowane na zwiększaniu dostępu kobiet do rynku pracy oraz poszukiwaniu i wspieraniu rozwiązań, pozwalających na pogodzenie życia zawodowego z obowiązkami rodzinnymi. Jednym z takich rozwiązań jest inicjatywa wspólnotowa Equal. Jest to część strategii Unii Europejskiej na rzecz stworzenia większej liczby i szerszego dostępu do miejsc pracy dla kobiet.
Przez długi czas kwestia ochrony praw kobiet na poziomie wspólnotowym ograniczała się do sfery ekonomicznej – zatrudnienia. Koncentrowano się na problemach kobiet, jako pracowników czy też osób, dla których dostęp do rynku pracy jest ograniczony. Uwypuklono konieczność dostosowania rynku pracy do kobiet, jako podmiotów o specyficznych potrzebach, wynikających z ich roli społecznej i częstej konieczności godzenia życia zawodowego i rodzinnego. Unia Europejska pozostawiła regulację szeregu innych kwestii do wyłączności krajów członkowskich. Jednakże rozszerzanie się roli Wspólnoty i jej wkroczenie w stadium bliższego zainteresowania prawami podstawowymi – prawami człowieka – oraz zobowiązania podjęte na Konferencji w Pekinie, spowodowały ewolucję tej sytuacji.
Na szczeblu wspólnotowym przyłączono się do ogólnoświatowego wyzwania walki ze wszelkimi rodzajami przemocy wymierzanej w kobiety. Na piedestale postawiono konieczność realizacji ogólnoeuropejskiej strategii walki z przemocą domową wobec kobiet, w której opracowanie ogromny wkład wniosła Rada Europy. Stwierdzono także, że tylko odpowiednie rozwiązania i „dobry przykład” wdrażany na poziomie instytucji wspólnotowych, pozwoli na lepszą walkę państw członkowskich ze zjawiskiem mobbingu i molestowania seksualnego w miejscu pracy. W ramach podjętych działań przeciwko handlowi kobietami i przymusowej prostytucji, instytucje Unii Europejskiej uczestniczą w opracowywaniu nowych metod oraz nadzorowaniu wymiany najlepszych praktyk walki z tym przestępstwem.
Zwalczanie wszystkich powyższych zjawisk leżało dotychczas w gestii państw członkowskich. To na nich spoczywa odpowiedzialność walki z przemocą wobec kobiet. Wobec rozmiaru owych przestępczych procederów, szerzących się we wszystkich państwach członkowskich, konieczna okazała się reakcja także na szczeblu wspólnotowym. Dopóki kraje członkowskie nie potrafią podjąć na tyle konkretnych działań, by wyeliminować patologiczne zjawiska przemocy wobec kobiet, Unia Europejska – we współdziałaniu z innymi organizacjami międzynarodowymi, walczącymi o prawa człowieka - może odegrać bardzo istotną rolę w zbieraniu informacji o skali zjawiska przemocy wobec kobiet, opracowywaniu strategii walki z nim, czy wreszcie – wywieraniu nacisku na władze państw członkowskich, by te podjęły skuteczne kroki w celu zażegnania dokonywania przestępstw wobec kobiet, w granicach ich krajów.
Niezaprzeczalnie kwestia zwalczania dyskryminacji kobiet - ograniczonego dostępu do stanowisk decyzyjnych, miejsc pracy, jak i najgorszych praktyk – przemocy wobec kobiet, powinna zajmować jedno z priorytetowych miejsc na wszystkich poziomach integracyjnych – w tym tak że w Unii Europejskiej oraz w poszczególnych państwach członkowskich. Niezapewnienie - ze względu na płeć - praw podstawowych, przynależnych każdemu człowiekowi, nie może bowiem nigdzie zostać pominięte milczeniem. W walce o prawa kobiet napotkyka się jednak sprzeczności, przeciwne stanowiska. Dotyczy to choćby samej kwestii legalizowania dyskryminacji pozytywnej - działań afirmatywnych, które z jednej strony pozwalają na poprawę sytuacji, z drugiej zaś – będąc czymś „wymuszonym”, „nienaturalnym” – sprawiają, że kobiety muszą uznać się za kategorię inną niż wszystkie i niekiedy uwłaczają potencjalnym zainteresowanym (kobietom).
Przed Unią Europejską jako organizacją która podjęła się ochrony praw podstawowych stoją więc dwa wielkie wyzwania: odnoszenia się do praw człowieka, w tym praw dotyczących kobiet tak, aby nie zaistniały rażące sprzeczności z wypracowywanymi przez dziesiątki lat, wiążącymi dla krajów członkowskich, regulacjami systemów Rady Europy i Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz wpływania na kształtowanie społeczności krajów członkowskich w takim duchu, by nadszedł dzień, gdy dodatkowa ochrona dla przedstawicielek płci żeńskiej nie będzie już potrzebna, a ich prawa, jako matek, pracownic czy polityków cieszyć się będą zasłużonym szacunkiem.


Bibliografia

Dyrektywa w sprawie wprowadzenia środków służących wspieraniu poprawy w miejscu pracy bezpieczeństwa i zdrowia pracownic w ciąży, pracownic, które niedawno rodziły i pracownic karmiących piersią, z dnia 19 października 1992 r., Dz.U. WE L 348
Dyrektywa w sprawie wprowadzenia środków służących wspieraniu poprawy w miejscu pracy bezpieczeństwa i zdrowia pracownic w ciąży, pracownic, które niedawno rodziły i pracownic karmiących piersią, z dnia 19 października 1992 r., Dz.U. WE L 348
Dyrektywa w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, kształcenia i awansu zawodowego oraz warunków pracy, z dnia 9 lutego 1976 r. , Dz. U. WE L 39
Dyrektywa w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy, z dnia 5 lipca 2006 r. Dz.U. WE L 204
Dyrektywa w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich dotyczących stosowania zasady równości wynagrodzeń dla mężczyzn i kobiet, z dnia 10 lutego 1975 r., Dz. U. WE L 45
Dyrektywa zmieniająca dyrektywę Rady w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, kształcenia i awansu zawodowego oraz warunków pracy z dnia 23 września 2002 r. Dz.U. WE L 46
European Parliament resolution on harassment at the workplace (2001/2339 (INI)), OJ C 77 E
Gronowska B., Jasudowicz T., Balcerzak M., Lubiszewski M. Mizerski R., Prawa człowieka i ich ochrona, Toruń 2005
Kamiński I. C., Unia Europejska, Podstawowe akty prawne, Warszawa 2004
Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej z dnia 7 grudnia 2000 r., OJ C 2000, 264/01
Malinowska I., Prawa Człowieka w Unii Europejskiej, Warszawa 2005
Uchwała Rady Wspólnot Europejskich z dnia 21 stycznia 1974 roku w sprawie programu działań społecznych, C 013 , 12/02/1974